Pojmovno određenje Balkana

Pojmovno određenje Balkana

BALKAN, geopolitički region na jugu Evrope, koga ne bi trebalo poistovećivati sa geografskom oblašću Balkansko poluostrvo, od koje je prostraniji, drugačije omeđen, mnogoljudniji, civilizacijski heterogeniji i geopolitički komplikovaniji; sa zapadnoevropske i germanocentrične geopolitičke „stajne tačke“ često se naziva i Jugoistočna Evropa (uključuje i Moldaviju), mada se sa tradicionalnog geografskog stanovišta „Evrope od Atlantika do Urala“ radi o južnom delu Evrope; severna granica Balkana nije na Dunavu i Savi, već se poklapa sa severnom granicom nekadašnje „druge“ Jugoslavije, te severnom i istočnom granicom Rumunije; evroazijski posrednički položaj, specifičan odnos tla (kopna) i vode (mora) i povoljni prirodni uslovi za život, privređivanje i duhovni razvoj pogodovali su nastanku ranih civilizacija („Prva Evropa“), a postoje mišljenja da će predstav-ljati i mesto okončanja civilizacija („Poslednja Evropa“); tu su izgrađenestare državne strukture, te formirane moćne autohtone srednjovekovne imperije (Vizantija, Bugarska, Srbija); ta kvalitativna svojstva motivisala su i alohtone sile (Ugarska, Habsburška monarhija, Osmansko carstvo...) na međusobno nadmetanje, naizmenično zauzimanje i viševekovno nasilno vladanje celim ili delovima Balkana, što je prouzrokovalo masovna stradanja, seobe i etno-verska preobraćanja stanovništva, te sveobuhvatne društvene i prostorne transformacije velikih razmera; u tom kontekstu, ključnu komunikacijsku, integrativnu i geostrategijsku ulogu ima prirodno predisponirana dunavsko-moravsko-vardarska „osovina“, koja spaja Panonski i Egejski basen (Beograd–Solun–Atina), te se račva na nišavsko-marički pravac usmeren prema v. Cari-gradu (Via Militaris); veliki značaj ima još nekoliko trans-balkanskih prohodnica: Panonski i Jadranski basen povezuju pokupski, unski, bosansko-neretvanski i kolubarsko-mo-rački pravac, Vlaški i Egejski basen spajaju timočki krak, koji se uključuje u moravsko-vardarsku „vertikalu“, potom direktrisa od Vidina, preko Stare planine i Sofije, dolinom Strume do Solunskog zaliva, Crnomorski i Jadranski basen povezuju tradicionalni Via Egnatia (Carigrad–Solun–Drač), podunavsko-posavska „horizontala“ i sve aktuelniji pravac Burgas–Sofija–Niš, koji se račva na kosovsko-drimski i zapadnomoravsko-morački/podrinjski krak; poseban značaj imaju i imaće budući cevovodni koridori (Jadranski i Panevropski naftovod, gasovodi Južni tok i Turski tok); njihove trase nisu samo saobraćajno-ekonomsko pitanje, već su postale instrumenti geopolitičkog sučeljavanja velikih sila, čak i promena regionalnih granica i izgradnje ili razgradnje država; savremenu političko-geografsku strukturu Balkana danas čine celokupne teritorije Grčke, Albanije, Bugarske, Rumunije i postjugoslovenskih zemalja Srbije, Crne Gore, Severne Makedonije, BiH, Hrvatske i Slovenije, te evropski deo Turske; karakteristična je pojava nekadašnjih ili po-stojećih balkanskih državolikih tvorevina (Republika Srpska Krajina, Republika Srpska, tzv. Republika Kosovo) koje doprinose teritorijalnom usitnjavanju (balkanski klajnštateraj), dok s druge strane, specifičnost balkanskih naroda jeste postojanje ekspanzionističkih velikodržavnih projekata (balkanski grosštateraj); površina Balkana u geopolitičkim granicama iznosi 788.770 km2 (7,7% površine Evrope i 1,1% površine Evroazije), a broj stanovnika oko 73 miliona (9,8% evropske i 1,4% evroazijske populacije); ključna geografska predispozicija njegovog položaja jeste da predstavlja „evropskoazijski most“, tj. sponu Centralne Evrope sa Malom Azijom, Bliskim i Srednjim Istokom; to ga čini suštinski geopolitički atraktivnijim od ostala dva južnoevropska analoga – Pirinejskog i Apeninskog poluostrva – koji se završavaju širokim i (za sada) nepremosti-vim moreuzima; uz to, njihova ishodišta sa druge strane Gibraltara i Sicilijanskog kanala, nedaleko od afričke obale Sredozemlja, završavaju se u pustinjskoj „slepoj ulici“ nepregledne Sahare; s druge strane, sa Balkana, posredstvom uskih i lako savladivih moreuza Bosfora (660 m) i Dardanela (1.300 m), kopneni komunikacijski i geostrategijski pravci vode prema odredištima čija kontrola donosi svetsku premoć: ka središtima starih civilizacija, svetim mestima velikih religija, planetarnim „rezervoarima“ nafte i gasa, te tačkama i regionima ključnim u globalnom nadmetanju talasokratskog atlantizma i telurokratskog (neo)evroazijstva; ovaj kvalitet proizvodi kontinuiran „geopolitički magnetizam“ kojim Balkan privlači velike evropske i svetske sile, motivišući ih da se nadmeću za njegovu (ne)posrednu kontrolu; raznostrani „snopovi“ vektora njihovih interesa se umnožavaju i sve više ga brazdaju, a najviše se ukrštaju u Cvijićevoj Centralnoj oblasti, čineći „Balkanski geopolitički čvor“; istorijski kontinuirani uplivi velikih sila, kombinovani sa regionalnom etničkom heterogenošću i konfrontiranošću, te usitnjenom političko-teritorijalnom strukturom, zajedno proizvode balkanizaciju; stoga Balkan važi za prostor „na razvođu svetova i vekova“ i latentno eksplozivno v. „bure baruta“; ta nestabilnost Balkana rezultat je velikih civilizacijskih i političkih „raseda“ trasiranih po njegovom prostoru: od podele Rimskog carstva 395. na Istočno i Zapadno („Teodosijeva podela“), hrišćanskog rascepa 1054. na pravoslavlje i rimokatoličanstvo (Velika šizma), te dugogodišnje oscilujuće habsburško-osmanske imperijalne granice duž Save i Dunava, do doskorašnje hladnoratovske Gvozdene zavese, podele na Pravoslavnu i Zapadnu civilizaciju, kao i nastajuće savremene neobipolarne dihotomije proatlantističkog i antiatlantističkog bloka; takođe, njegova geopolitičnost proističe iz pozicije unutar Međuevrope, koja se, u različitim istorijskim fazama, funkcionalnim vidovima i prostornim gabaritima, kao tampon-zona instalira od Baltika do Sredozemlja: od međuratnog Sanitarnog kordona, do inicijative Kina+17/14; posle bipolarne Formule 2+2+2, prema kojoj je regionalnu ravnotežu garantovala podela na dve zemlje u VU, dve u NATO i dve izvan paktova, unipolarna ekspanzija Zapada od 1990-ih podrazumevala je prvo likvidaciju SFRJ, a potom sukcesivno uključivanje balkanskih zemalja u NATO i EU; krajem druge decenije 21. v. samo BiH i Srbija nisu članice ni jedne od ove dve organizacije, dok su Albanija, Crna Gora i Severna Makedonija i Turska) uključene samo u NATO; savemeni Balkan ostao je sinonim geopolitike, tako da se njegovo ime koristi i za druge prostore sličnih svojstava (npr. „Evroazijski Balkan“ za Centralnu Aziju), ali i za neke negeopolitičke fenomene (npr. za fragmentaciju, tj „balkanizaciju“ velikih korporacija radi njihovog demonopolizovanja).

(Preneto iz: Milomir Stepić, Geopolitički pojmovnik Balkana, Catena mundi, Beograd, 2023, str. 39-42.)

Karta: Balkan kao geopolitički region

Izvor: https://thisisyouth.org/2016/12/20/backpacking-the-balkans/